Sorbonne Paris IV CNRS


Sur ce site

Sur le Web du CNRS

Accueil du site

RES 63 Résumés

BAKUŁA Bogusław

RES 63/2

Andrzej Bobkowski – against tradition

Andrzej Bobkowski (born October 27, 1913 in Wiener Neustadt, died June 26, 1961 in Guatemala) was one of the most prominent emigre Polish writers. His most outstanding books arc Szkice Piórkiem : Francja 1940-1944 (Paris, 1957) and Coco de or о, a volume of short stories and essays, published in Paris by Instytut Literacki (Institut littéraire) in 1970. Andrzej Bobkowski, who left Poland in March 1939 and France — and Europe — in 1948, was a precursor of another well known Polish writer Witold Gombrowicz. In one of his letters to Jarosław Iwaszkiewicz he wrote that Europe was for him « the craddle of culture and concentration camps ». Не rejected in his books ail claims of the European totalitarian and nationalistic philosophies. His work was strongly influenced by Joseph Conrad. Не created the concept of a « Cosmo-Pole », a citizen of the world, liberated from the provincial Polishness. Не had a deep sense of the French rationalism. A large part of his writing remains still scattered in such periodicals as Kultura (Paris), Wiadomości (London) and in Poland in Nowiny Literackie, Dziś i Jutro and Twórczość. Не was a writer of authentic individual freedom, rejecting social myths and the conservative part of the Polish tradition.


RES 63/1

Hierarchy versus precedence : the Russian case

Whereas the importance of hierarchy in traditional society is widely recognized, little has been written, as yet, on the way it was implemented in practice. This article tries to demonstrate that the gap between the ideal order of oratores, bellatores, laboratores, and social reality, was filled by the rules of precedence. The Muscovite hierarchie order is infered from the Confirmed Charter (1613), in which the global picture of society occurs sixty-six times. But even the most detailed descriptions (twenty-nine terms) are still unable to dictate, e.g., the actual order of signature for the Zemskij Sobor members. The order of precedence is more in keeping with everyday realities : thus, important noblemen like the bojare rank higher even than the abbots of the five or six best convents. The ideal hierarchy is still less effective when it cornes to the sorting out of noblemen of identical rank : most of the precedence disputes (1613-1620) at the Russian Court, are fought over that very issue. Last but not least, precedence order and conflicts are used, by the Russian nobles, as means to vindicate a parallel order, which is at odds with the official hierarchy.


RES 63/1

The urban develpment of Černigov : arival of Kiev ?

The archaeological study of European mediaeval cities, and among them Slavonic ones, has developed considerably during the past twenty years. Many reports were devoted to the cities in Slavonic countries during the recent congresses on Slavonic archaeology, in Bratislava and Kiev especially. The history of Černigov has been the object of relatively few studies in the works of historians of Rus’. Archaeological studies of this city began at the end of the 19th century and became systematic after 1946. Almost every year, excavations yield important vestiges : necropoles, foundations of churches, precious objects, samples of handicrafts. Černigov grew into an urban center during the lst half of the 10th century. Its development may be retraced rather precisely, starting from the detinec, on a promontory at the confluence of the Desna and the Střižen’ ; to the North and West, the Okoľnyj grad (around 1078), then the Treťjak. In the 11th century, Černigov assumed its political independance. Thousands of barrows making up vast necropoles, bear witness to its importance. In the 12th century, new fortifications and new churches were built. During one or two centuries, mediaeval Černigov grew according to a pattern rather similar to that of Kiev. Four stages may be traced from the 8th-9th centuries to the 12th.

BORTOLI Catherine

RES 63/1

Anew icon-collection in France : the Henri Collinlegacy from the Musée des Beaux-Arts in Rouen

In October 1985, Madame Henri Collin, bom Tatiana Krawców, bequeathed her icon-collection composed of thirty-two pieces to the Musée des Beaux-Arts in Rouen which thus became the second French museum, after Le Louvre, to possess an important icon-collection. The permanent exhibition of this collection is scheduled in autumn 1991. This note presents three of these icons :
1. The Crucifixion (inv. : 985.1.9) (plate A) : Russia, beginning of the 16th century. This Russian icon, the oldest of the set, has several Byzantine characteristics which attest the faithfulness of Russian iconography at that time as regards Byzance.
2. Christ’ s Nativity (inv. : 985.1.3) (plate В) : Moscow school, 17th century. This iconography of Christ’ childhood with multiple scenes appeared in Russia in the middle of the 16th century and became very common in the 17th century.
3. Saint Nicolas from Zarajsk surrounded by sixteen scenes of his Uf e (inv. : 985.1.26) (plate С) : Russia, 17th century.
At the end of the note, a thematic list briefly présents each icon of the collection. They are quite varied as is shown by their date (from the 16th to the beginning of the 20th century), their style (from popular style to that of the imperial workshops), their iconography, their technique (tempera painting, wood-carving and embroidery) and by their geographical origin (Russia, Greece, and Romania).


O композиционной структурe Сказания о Мамаевом побоище

В статье проведен анализ композиционных приемов, составляющих структуру Сказания о Мамаевом побоище в том виде, в котором этот текст представлен « Основной редакцией ». Выявлена закономерность композиционного строения текста : вводную часть (она состоит из событий, предшествующих сражению) продолжает ряд эпизодов, друг от друга отделенных молитвами, которые произносит либо князь либо кто-нибудь из его ближайших соратников. В свою очередь молитвы ничто иное, как заимствования (иногда парафразы) из Псалмов и литургических песнопений ; все они сосредоточены вокруг идеи, которая проходит лейтмотивом сквозь все Сказание : Господь внемлет молитвам тех, кто живет во страхе Божием, кто боится гнева Его, поэтому Он приводит к победе войско Дмитрия Ивановича.
Обработан текст безупречно. Это заставляет думать о том, что неизвестный автор/редактор привел в порядок и обработал к середине XV века ранее существовавшие материалы. Догадка эта находит подтверждение в явной анти-латинской направленности текста, в содержащихся в нем (и давно, кстати, замеченных специалистами) противоречиях, в искажении исторических данных. Кроме того, ряд композиционных аналогий, роднящих строение рассмотренного текста с Повестью о Петре и Февронии и со Сказанием о взятии Царьграда Турками в 1453 году, заставляет нас видеть также в Сказании о Мамаевом побоище произведение второй половины XV века.


RES 63/1

Политические противопоставления и синкретизмы в Галлии времен Меровингов и в киевской Руси

Через феноменологическое чтение основных источников обеих стран и обоих периодов (творчество Григория Турского, Венантия Фортуната, послания папы Григория I для Галлии, Повесть временных лет, произведения Илариона и борисо- глебские памятники для Руси), автор стремится восстановить перемены в м ро- воззрениях правящей верхушки в десятилетия следующие за обращением Меровіг гов и Рюриковичей в христианство. Оказывается, что, несмотря на свои старания, первая франкская династия не добилась создания общего с галло-христианской знатью символического языка. Наоборот, древнейшие русские источники показывают, что Рюриковичи, как только они стали христианами, начали, совместно с духовенством, вырабатывать новое мировоззрение, употребляя элементы как христианской, так и скандинавской культуры, чтобы создать новую реальность — христианско-русское монархическое государство.


RES 63/2

Stanisława Grochowiak – poeta dysonansu

Poezję Stanisława Grochowiaka zwykło się kojarzyć z turpistycznym buntem poetów startujących w momencie kryzysu stalinizmu. Obsesja brzydoty była jednak tylko jednym z aspektów tej bogatej osobowości poetyckiej, która spełniała się w coraz to inny sposób w różnorodnych rytmach i obrazach łącząc współczesne realia z wyrafinowanym barokiem, klasycyzmem lub onirycznym surrealizmem. Przedwczesna śmierć poety sprawiła, że nie doczekał się przemian, które nastąpiły w polskiej poezji współczesnej. Odcina się tym samym od tendencji aktualnych, co tłumaczy obecne — chyba chwilowe — zobojętnienie krytyki na jego twórczość. Toteż celem niniejszego studium jest uwydatnienie wartości ponadczasowych (pozako- niunkturalnych) tej ciekawej i oryginalnej poezji, w której podstawowe tematy — miłości i śmierci, życia i cierpienia uzupełniają się wzajemnie na zasadzie antynomii. Sięgając bezpośrednio do tekstów poetyckich autorka stara się wychwycić istotę poezji Grochowiaka, w której deformacja groteskowa, antyteza, ironia stają się wyrazem metafizycznego buntu i niepogodzenia z rzeczywistością .

EILE Stanisław

RES 63/2

Tadeusz Konwicki’s Bohiń and postmodernism

The article initially raises the question what is the nature of postmodernism. After a brief discussion of various critical views on this matter, the answer is discovered in Brian McHale’s approach, where the new intellectual climate of heterogeneity and relativity found its équivalent in a spécifie narrative form, distinct from modernism. The Polish literary tradition in fiction was rather alien to modernism proper and therefore avant-garde techniques led towards postmodern trends. Konwicki’s lyrical art and tendency to undermine homogeneous structures has been reflected in several novels preceding Bohiń.
Bohiń approaches the past in a distinctively postmodern way. Its world has been deprived of any stability and cohérence and the whole effort of création is eventually undermined by the pervading idea of futility. Correspondingly the plurality of novelistic styles and the multiplicity of représentations give the novela syncretic character, dominated by literary stéréotypes. Against that background only the fear of an oncoming catastrophe seems authentic.

GAUTIER Brigitte

RES 63/2

Edward Stachura – nadać znaczenie

Obie powieści Edwarda Stachury (1937-1979), Cała jaskrawość (1969) i Siekierezada albo ńma leśnych ludzi (1971) tworzą dyptyk, którego dwaj bohaterowie, każdy z nich obdarzony własnym sobowtórem, są w istocie jedną i tą samą osobą przeżywającą przygodę, która jest czymś pośrednim między poszukiwaniem, a tułaczką. Szczególny status narratora wyrażony poprzez « ja, to ten inny » (« je est un autre »), świadczy o zawikłanej sytuacji ontologicznej bohatera. Tym bardziej, że fabuła rozgrywa się w czasie teraźniejszym nieokreślonym, pozbawionym punktu odniesienia, stworzonym z niezliczonych powrotów tego samego. Tym bardziej, że bohater zachowuje dystans wobec innych, obojętnych lub wrogich.
Wbrew tym przeszkodom, albo właśnie dzięki nim, narracja obu powieści będzie towarzyszyć wędrówkom bohatera, by nadać sens jego tułaczce, jego istnieniu. Natura (wieś, las) tworzy ramy tej wyprawy. Na udrękę nicości bohater odpowiada satysfakcjami fizycznymi, natychmiastowymi. Dobre samopoczucie teraz, to zwycięstwo nad przyszłością, nieznanym, niezdefiniowanym.
Jednakże emanuje z tych powieści prawdziwa radość : pochwała zmysłowej intensywności każdej chwili, przyjemności odpoczynku, ciepła, dobrego pożywienia. Ponadto, bohater jest zwrócony ku absolutowi : « Gałązka jabłoni », imię kobiety kochanej, czczonej, bardziej idealnej niż realnej, która jest raczej wyobrażeniem niż osobą.
W ten właśnie sposób bohater rozprasza cienie, mgłę, która go otacza i która jest metaforą unicestwienia w szaleństwie, w śmierci. Cała jaskrawość zamyka się zwycięstwem bohatera nad śmiercią, symbolicznym pogrzebem zgotowanym śmierci, który jednocześnie jest kpiną i błagalnym rytuałem. Natomiast Siekierezada, w której obecność śmierci jest bardziej obsesyjna i bardziej przytłaczająca, utwierdza klęskę bohatera. W ostatniej scenie pozostawiamy go losowi nieuchronnie tragicznemu. Absolut zniknął, sens się rozmył, podobnie jak byt, a bohater jest niczym innym, jak « kłębkiem człowieczym » przeznaczonym unicestwieniu. Powieści Stachury, niezależnie od tego, jakie budzą echa autobiograficzne, są jak wszystkie powieści, historią życia i śmierci. Ich przejmujący czar bierze się bez wątpienia z przedstawionej w nich intensywności życia oraz z absolutnego i definitywnego smutku śmierci, ale również z próżnych wysiłków bohatera, aby temu losowi umknąć. Jak w tragedii, wszystko jest z góry rozegrane.


RES 63/1

Trouble-makers in the abbey : disobedience and the sharing of power at the Trinity St-Sergius monastery during the XVth century

In the 1350’s, the then tiny Trinity abbey established by Sergius of Radonezh became famous, being the leader in the adoption of the cenobitic rule which made possible, at the turning of the xvth century, the emergence in Russia of big monasteries, playing a great role in the economical, political and ecclesiastical life of the country. Nevertheless, a few documentary evidences tend to prove that, during the XVth century, the monastic life at the Trinity was not so common. In fact, one is confronted with a rather schizophrénie picture : the authority of the abbot is emphasized in almost ail the sources, but a little mention, from a late XVth century redaction of the moscow princely chronicles which says that the abbot Paisij had to leave the Trinity, because the monks « wanted to kili him » (1482). Moreover, some of the miracles st Sergius performs after his death intend to punish rebellious monks. These spectacular episodes show that the abbot has, very soon, to share his power the most influent monks. Among them, says the moscovite chronicie we quoted, are « bojare and princes » who often enjoy the privilege of keeping some of their secular goods, provided that they become, in the end, monastic property. In this way, the peace of the community is bought at the expense of the cenobitic ideal, strongly compromised. But one cannot say that the power is confiscated by a social aristocraty. Indeed, the Trinity provides some of the poorest with an unique opportunity of making a career within the community and beyond, in the ecclesiastical hierarchy, by asserting themselves in administrating the landownings. Thus, the position of the abbot depends on his own charisma and on the way he maintains the growth of the monastic estate, or, at least preserves what his predecessors have acquired. When the growth is halted by the political will of the Moscow grand-prince Ivan III, a new institution, the svjatyj sobor, establishes a new sharing of the power within the community. It appears, one more time, that the process of « monasticisation », of a new abbey takes more than a hundred years, no matter how bright was the start.


RES 63/2

Potegą słowa Marka Hłaski jako droga wyjścia z realizmu socialistycznego

Studium porównawcze fragmentów Przy budowie Tadeusza Konwickiego i noweli Marka Hłaski Robotnicy. Przedmiotem artykułu jest analiza porównawcza fragmentów powieści Tadeusza Konwickiego Przy budowie i noweli Marka Hłaski Robotnicy. Fragment pierwszy może być analizowany jako « wzorcowy » model stylu realizmu socjalistycznego pokazujący mechanizm stwarzania pewnej fikcyjnej rzeczywistości za pomocą środków stylistycznych, których celem jest odebranie podmiotowości bohaterom narracji. Fragment drugi, stanowiący « negatyw » pierwszego, pokazuje proces odzyskiwania autonomii słów towarzyszący zmianie relacji nadawca-odbiorca, charakterystycznej dla procesów, jakie zachodziły w literaturze polskiej po 1956 roku.

HANNICK Christian

RES 63/1

Hierotheos von Monembasia und seine rolle bei der errichtung des moskauer patriarchates

Innerhalb der griechischen Delegation, an deren Spitze sich Patriarch Jeremias von Konstantinopel befand und die 1588/1589 nach Moskau reiste, spielte der Metropolit von Monembasia, Hierotheos, eine bedeutende Rolle. Ein Vergleich der russischen Hauptquelle, Posol’skaja kniga, mit den griechischen, dem versifizierten Bericht des Erzbischofs von Elasson, Arsenios, und der Chronik des Pseudo-Dorotheos von Monembasia, die in diesem Teil wahr-scheinlich auf Hierotheos zuriickgeht, verdeutlicht, daß Hierotheos bei den Auseinander-setzungen zwischen Jeremias und dem Tzaren bzw. seinen Vertretern die politischen Zielsetzungen des Moskauer Hofes eher als Jeremias erkannte und kanonische Argumente anfuhrte, so z.B. in der Frage des Patriarchensitzes in Moskau oder in Vladimir.


RES 63/3

An introduction to M. Čegodaeva-Geršenzon’s memoirs
The First Steps of My Life : Years of My Immortality

In 1952 Natalija Mixajlovna Čegodaeva-Geršenzon, the daughter of the Russian historian, critic and philosopher Mixail Osipovič Geršenzon (1869-1925) wrote her memoirs. As an insider in the culture of Russia’s Silver Age, she keenly describes the daily life of Moscow’s prerevolutionary intelligentsia. In addition, she provides valuable information concerning the life of M. O. Geršenzon. This is the first time these memoirs have been published.


RES 63/3

Social or mystical novel : Čingis Ajtmatov’s Plaxa

Čingis Ajtmatov’s novel Plaxa is a typical novel of the perestroika era. As soon as it was published, it was acknowledged as a sign of the new trerds and opening-up occurring in the U.S.S.R. Ajtmatov particularly deals with the theme of religion but in a manner which is different from the usual antireligious ideology. A certain kind of religiosity will help the three main characters to tum back to their roots. The novel also tries to develop a more elaborate religious thought by using a character with a prophetie message of a « new christianity », and by relating the episode of the interview of Christ with Pontius Pilate, reminiscent of M. Bulgakov. The article examines these two aspects of the religious theme. The fïrst seems to be more or less organically integrated into the poetics of the text (and of the Ajtmatov’s œuvre). As for the search for a « new christianity », nourished by the Russian tradition, it appears to remain close to the marxist ideology, being more related to a social utopia than spirituality. The religious conception, as well as the novel as a whole, tries not to break totally with the common practice of the soviet « officiai » literature and represents rather an attempt to modify the rules of, while keeping close to the aestetics of socialist realism.


RES 63/2

Intertekstualność a poznanie u Lema

Rozpatruję tutaj szczególne formy, jakie przybiera intertekstualność w utworach science fiction, zwłaszcza w prozie Stanisława Lema. Autor SF konstruuje swój tekst w korespondencji nie tylko z tekstami zastanymi w realnym świecie swojej kultury, ale też ze sferą tekstów fikcyjnych, należących do fantastycznej rzeczywistości, w której umieścił fabułę. Istotne dla literatury SF jest więc zderzenie języków tradycyjnych z « językiem nowości », problematyka interpretacji cudzej mowy, stabilizacji i destabilizacji znanych pojęć, gry autora z odbiorcą etc.
Science fiction przyswoiła sobie większość problemów, które do literatury i teorii (literackiego) poznania wprowadził modernizm, a zwłaszcza kwestię nieprzejrzystości języka i wynikających stąd kłopotów poznawczych i komunikacyjnych. W pisarstwie Lema główną rolę odgrywa zmieszanie języków i paradygmatów mowy — potocznych i naukowych. Jest on zwolennikiem empirii w stylu Feyerabenda, tzn. rzeczywistość konfrontuje z wielością teorii, hipotez, konkurencyjnych języków opisu.
Ostatecznie gry intertekstualne wypierają stopniowo z utworów Lema opisy bezpośredniej, fizycznej empirii, choć nie mogą do końca zastąpić zmysłowego kontaktu z Innością. Gry owe stają się najciekawsze wtedy, gdy pojawiają się w funkcji identyfikacyjnej i terapeutycznej, a powiązane z sobą języki tworzą azyl dla pojęcia « ludzkości » — przeciwstawiany rzeczywistości nieoswojonej.


RES 63/1 Главы с философскими определениями в Изборнике 1073 года (Параллельное издание греческого и церковнославянского текстов)

Уже полтораста лет Изборник 1073 г. привлекает внимание ученых, а до сих пор все еще нет полного научного издания этого памятника. Огромный интерес, особенно лексикологический, представляют те главы философских определений, которые как бы приложены к последнему « вопросо-ответу » Анастасия Синаита. Для установления текста, наиболее близкого к славянскому переводу, было привлечено шесть греческих рукописей ; указываются также его источники (из сочинений Федора « Раифского » и Иоанна Дамаскина).
Издание сопровождено тремя критическими аппаратами и французским переводом. В некоторых местах предлагается новое понимание текста.


RES 63/1

Mестноe управлениe и феодальноe землевладениe в Рoccии

Настоящее сообщение основано на изучении достаточно немногочисленных русских актовых источников XIV в., прежде всего жалованных и договорных грамот. Судя по ним, в XIV в. уже явственно различались три типа органов местного управления : 1) сборщики прямых налогов и оброков ; 2) сборщики таможенных пошлин ; 3) судебная администрация. К первому типу относились данщики, ямщики, чашники и т.п. По-видимому, в XIV в. они оставались в большей мере представителями центральной, чем местной администрации, приезжавшими в те или иные районы лишь на время, для сбора налогов. Теснее была связана с отдельными местностями судебная администрация. Это тем более вероятно потому, что она ведала сбором не только судебных, но и некоторых таможенных пошлин. Главная ее функция состояла в поддержании феодального правопорядка на определенной территории. Обозначение представителей судебного аппарата власти на местах различается в актах, относящихся к разным княжествам. Если в московских, тверских, смоленских и ярославских актах главой местной администрации признаются наместники, то в Рязани фигурируют лишь волостели. Система местного судебного управления была, вероятно более или менее эффективной по отношению к волостным людям, не находившимся в зависимости от монастырей и частных феодалов. Однако крупные землевладельцы, особенно монастыри, пользовались в большинстве случаев широким судебным иммунитетом, вследствие чего влияние княжеского аппарата на охрану правопорядка в пределах крупных феодальных вотчин проводилось главным образом через т.н. смесные суды, в которых судьями были представители землевладельца, с одной стороны, и представители княжеской администрации, с другой. Жалованные грамоты фиксировали права феодалов самим вызывать своих людей в смесный суд и самим выполнять решения смесного суда в отношении их вотчинных людей. Поэтому судебные права местной администрации в пределах привилегированных вотчин в XIV в. были крайне ограниченными.


RES 63/2

Być poetą i nie być dumnym : Obroty rzeczy Mirona Białoszewskiego — przesłanki programu

Interpretacje twórczości Mirona Białoszewskiego zdominowane zostały przez kategorię « niższości kulturowej » jako mającą wyjaśniać zarazem obszar tematycznych fascynacji pisarza, charakter form literackich przezeń uprawianych i naturę jego stylistycznych kreacji w sferze języka.

Artykuł jest próbą uchwycenia — w oderwaniu od wszelkiego а priori — głównych cech artystycznego światopoglądu Mirona Białoszewskiego, obecnych w pierwszym zbiorze jego poezji i wyznaczających ogólny kierunek ewolucji jego pisarstwa. Wśród owych cech (wyostrzony zmysł kulturowej historyczności, humor filozoficzny wyrażający solidarność z niedoskonałościami świata, wrażliwość i czułość względem otoczenia wynikające z pokory) szczególnie oryginalny wydaje się wypracowany przez Białoszewskiego ton wypowiedzi autorskiej, jako usytuowanej nie « poza » i nie « ponad » innymi zachowaniami słownymi lecz « pośród » strumienia mowy towarzyszącej życiu. W miejsce tonu podniosłego i asertywnego, przysługującego poecie jako demiurgowi i wieszczowi, Białoszewski wybiera ton, jakim proponuje się prawdy nieostateczne i wyraża wahanie, ton odwołujący się do podstawowej wspólnoty między autorem i czytelnikem, jako uczestnikami aktu komunikacji. Posługuje się w tym celu środkami językowymi stwarzającymi pozór doraźności i prowizoryczności wypowiedzi. Niekiedy całe utwory relacjonują myśl chwiejną i wrażenia niepewne. Chwytem charakterystycznym jest też zamierzona semantyczna niekompletność tekstów, których zrozumienie wymaga od czytelnika rekonstrukcji sytuacji wypowiedzeniowej, jakby z założenia mu znanej i dostępnej. Sugerowana w ten sposób relacja « oczywistej » wspólnoty i poufałości między autorem i czytelnikiem uzyskuje podstawę na poziomie intertekstualnym w postaci izotopii autobiograficznej, jako kontekstu globalnego całej twórczości pisarza.


RES 63/2

Tadeusz Konwicki albo mit Żyda Wiecznego Tułacza

Dzieło Tadeusza Konwickiego umyka łatwym formułom, zarówno pod względem artystycznym (proza na wpół-oniryczna, na wpół-realistyczna z przewagą pierwiastka lirycznego), jak ideowym (relatywizacja znaczeń). Zarazem, mimo świadomej marginalności tematycznej i stylistycznej, zajmuje ważne miejsce w polskiej literaturze powojennej, nie mówiąc o powodzeniu międzynarodowym. Autor artykułu proponuje poprzez przegląd stylów narracyjnych, tematów i postaci zobiektywizować w pewnym sensie tę twórczość przez odniesienie do znanego mitu Żyda Wiecznego Tułacza, mitu obecnego w niej implicite.
Spojrzenie na narrację wskazuje na wielość stylów literackich o przeważającym charakterze lirycznym. Otóż rozliczne miejsca akcji zawsze dają się sprowadzić do matryc dzieciństwa i partyzanckiej młodości w okolicach Wilna, a rozmaitość stylów odpowiada stosunkowi afektywnemu bohatera-narratora do ewokowanej rzeczywistości. Za to decydujący okazuje się temat czasu rozbitego, silnie nacechowanego symbolicznie. Często np. narracja dotycząca przeszłości odbywa się w czasie teraźniejszym, a teraźniejszości — w czasie przeszłym. . . Ów rozbity czas odsłania nam groteskowy świat po ciężkim szoku, zbudowany na silnym poczuciu winy — jednostkowej i gatunkowej — gdzie wyłącznie spotkanie z innymi i opowiedzenie własnych przeżyć daje jakieś poczucie tożsamości. Owa międzyludzka komunia może mieć miejsce poprzez picie wódki, seksualne pożądanie czy wspólne przestępstwa, ale mimo to w czasie spotkania ludzi powstaje wymiar metafizyczny : obraz Boga tworzonego z ludzkich tęsknot do wartości.
Świat jest przedstawiony w tym kontekście jako czyściec, a pokusa życia między poczuciem winy i odrzuceniem przez innych prowadzi do błędnego tułactwa, które jest jedyną formą możliwego uczestnictwa w życiu. Człowiek-tułacz jest stałym punktem odniesienia świata rozbitego na wielość czasów i pozorny ruch. Transcendencja i tożsamość odnajdywane są w akcie komunikacji z innymi, w zbiorowej pamięci, w procesie typizacji własnego wnętrza, jedynie wiarygodnej matrycy rzeczywistości międzyludzkiej. Arche-mit Żyda Wiecznego Tułacza daje powszechnie znane odniesienie temu heroicznemu tułactwu, gdzie odbudowuje się świat wychodząc od własnego wnętrza, by otaczającej, groteskowej rzeczywistości zapewnić — poprzez doświadczenie zła i tęsknoty za wartościami — stałą obecność pierwiastka ludzkiego.


RES 63/4

Gdyby nie ludzie, którzy to wszystko popsuli… : gdyby nie + mianownik

Celem niniejszego artykułu jest rozważenie kwestii, do jakich części mowy należy zaliczyć składniki ciągu gdyby nie występującego w polskich zdaniach typu Gdyby nie ludzie, którzy to wszystko popsuli, byłoby dotychczas zupełnie dobrze. Przyjmuje się tradycyjnie, że występujący w tego rodzaju zdaniach segment gdyby reprezentuje leksem spójnikowy GDYBY. Artykuł nasz próbuje wykazać, że twierdzenie to jest niesłuszne, oraz że w tego rodzaju zdaniach ciąg gdyby nie jako całość reprezentuje leksem przyimkowy analityczny o rządzie mianownikowym. Wywód oparty jest na następujących stwierdzeniach : 1) brak składnika czasownikowego we wprowadzonej przez ciąg gdyby nie grupie, w odróżnieniu od sytuacji panującej w przykładach zastosowań typowo spójnikowych segmentu gdyby ; 2) występujący w tego rodzaju zdaniach segment nie nie oddziałuje rematyzująco na następujący po nim składnik nominalny, skąd wnioskujemy, że segmentu tego nie można uznać za formę partykuły NIE ; 3) ciąg gdyby nie reaguje negatywnie na testy redukcji i substytucji, skąd wniosek, że ciąg ten opłaca się opisać jako formę jednej jednostki leksykalnej, leksemu analitycznego GDYBY NIE ; 4) leksem analityczny GDYBY NIE jest leksemem nieodmiennym, niesamodzielnym, łączącym i rządzącym przypadkiem, czyli posiada wszystkie cechy charakterystyczne dla przyimka według szeroko we współczesnym językoznawstwie polskim przyjętej koncepcji.

NOWOTNA Magdalena

RES 63/2

Kryzys woli : analýza semiolingwistyczna wiersza Zbigniewa Herberta Pan Cogito o postawie wyprostowanej

Problematyka woli i realizacja aktu woli jest uznawana przez semiotykę jako poprzedzająca i determinująca inne modalności i decydująca o autonomii podmiotu (podmiotowości jednostki).
Problematyka woli wpisuje się w szerszą dotyczącą tożsamości podmiotu i jej realizacji dyskursywnej w tekstach poetyckich polskich ostatnich dwudziestu lat (co jest przedmiotem mojej drugiej pracy doktorskiej). W wierszu Herberta Pan Cogito o postawie wyprostowanej mamy do czynienia z klarownym układem sił dyskursywnych gdzie fenomen woli i sposób jego realizacji związany jest z typem podmiotu (aktantu) i polaryzuje sie trybowo w ten sposób, że podmiot zbiorowy (oni, obywatele miasta Utiky) wobec zagrażającego niebezpieczeństwa — nie chcą się bronić (czyli walczyć o zachowanie podmiotowości), natomiast Pan Cogito podmiot (aktant) indywidualny — chciałby.
« Zawieszenie » realizacji woli pomiędzy negacją a hipotezą sprawia, że ani jeden drugi aktant nie są w pełni podmiotami autonomicznymi. Negacja woli pociąga za sobą szereg decyzji (programów) powodujących u obywateli miasta Utyki zafałszowanie sytuacji egsystencjalnej i w rezultacie śmierć poprzez utratę wartości istotnych, natomiast forma przypuszczająca czasownika chcieć Pana Cogito może przekształcić się w orzekającą jedynie w sytuacji wyboru pozycji, w której chce umrzeć. Pan Cogito orzeka więc o woli w momencie śmierci uzyskując na moment podmiotową godność.


RES 63/4

Tak bylo von Leonid Andreev

Das Thema von Tak bylo sind das Rätsel um die Macht des Königs und der Königsmord. Das Volk findet heraus, dass es vom König durch magische Kraft in Knechtschaft gehalten wird und allein durch dessen Tod frei werden kann. Wie so oft in der Kurzgeschichte kommt es zum Wendepunkt : der König entpuppt sich als erbarmenswertes Geschopf, das Volk selbst als die Quelle des Schreckens. Dieser Betrachtungswechsel wird vom Erzähler eingeleitet, der von weitem am Geschehen teilnimmt, und verleiht der Erzählung einen naiven Charachter.
Doch im Bezug auf die Eingeschränktheit der Erzählart Kurzgeschichte, und das ist gerade das Originelle an Tak bylo, wird das, was sich aus der Distanz herauskristallisiert (nämlich die Ideologie der Révolution), nicht als eindeutig lächerlich oder unrechtmässig dargestellt. Im Unterschied zur klassischen Novelle ist die Welt nicht eine andere Welt oder Ideologie als die des Autors, die in die Ferne genicht wird, sondera seine eigene Welt, eine Ideologie, der er selbst angehört. Die Sicht der Erzählung ist zweideutig.


RES 63/1

Идеология и общество на Руси (XI-XVII вв.)

Одно из достоинств исследования П. Паскаля Аввакум и начало Раскола в том, что в нем подчеркивается значение русской общественной мысли начала XVII века. Это явление не случайное и имеет свою историю.
В XVII веке, как и в древнерусской литературе, тема спасения занимает особое место. Ее присутствие в сочинениях, принадлежащих духовенству естественно, но ее восприятие представляет исключительный интерс у светских авторов. Сложение мировоззрения русского общества XVI — нач. XVII веков исходило не только из памятников духовной словесности. Заметную роль в этом процессе играют лица, как Максим Грек ; с его влиянием и деятельностью связаны произведения писателей определенного круга лиц, объединенных семейными традициями и родственными связями, хотя и отдаленными, как царь Иван Грозный, кн. А. М. Курбский, а в начале XVII века кн. С. И. Шаховской, кн. И. А. Хворостинин, кн. И. М. Катырев-Ростовский.
Содержание их творчества, вопросы связанные с ним, отношение авторов к действительности позволяют видеть в них первых представителей русской интеллигенции.


RES 63/1

The first byzantine years of The Russian Primary Chronicle

The Russian Primary Chronicle also known as Narratives of bygone years is the first writing which aims at telling chronologically what happened in Russia from the earlier times to the 12th century. For the l0th century the chronicler had no dated documents and borrowed most of his information from byzantine chronicles which used a chronology based on indiction. The Russian chronicler who wanted to give Russia a specific chronology reworked his sources and transfered their datation into years from Creation. This was often a difficult business which obliged the chronicler to interpret and adapt the byzantine data to another system. Explaining how he solved the problems he had to face the paper shows that the work was logically completed and that, undoubtedelly, The Russian Primary Chronicle was compiled by an unique author.

STABRO Stanisław

RES 63/2

Andrzej Bobkowski – against tradition

Andrzej Bobkowski (born October 27, 1913 in Wiener Neustadt, died June 26, 1961 in Guatemala) was one of the most prominent emigre Polish writers. His most outstanding books are Szkice Piórkiem : Francja 1940-1944 (Paris, 1957) and Coco de orо, a volume of short stories and essays, published in Paris by Instytut Literacki (Institut littéraire) in 1970.
Andrzej Bobkowski, who left Poland in March 1939 and France — and Europe — in 1948, was a precursor of another well known Polish writer Witold Gombrowicz. In one of his letters to Jarosław Iwaszkiewicz he wrote that Europe was for him « the craddle of culture and concentration camps ». Не rejected in his books ail claims of the European totalitarian and nationalistic philosophies. His work was strongly influenced by Joseph Conrad. Не created the concept of a « Cosmo-Pole », a citizen of the world, liberated from the provincial Polishness. Не had a deep sense of the French rationalism.
A large part of his writing remains still scattered in such periodicals as Kultura (Paris), Wiadomości (London) and in Poland in Nowiny Literackie, Dziś i Jutro and Twórczość. Не was a writer of authentic individual freedom, rejecting social myths and the conservative part of the Polish tradition.


RES 63/1

An unknown source of the chronography of the Dialogue of Timothy and Aquila

The study treats the story of the seventy-two translators, as represented in the pre- 15th century Russian chronographical compilation Troickij xronograf. The source of the story is identifiée ! as the Dialogue ofTimothy and Aquila extant in Greek and Slavic.
A critical édition of the story is furnished, based on the chronographical excerpt and on the full text of the Slavic translation of the Dialogue.

THOMSON Francis J.

RES 63/1

Пять славянских переводов исповедания веры Михаила Синкелла иерусалимского и мифы об арианстве св. Мефодия, апостола славян, или Илариона, митрополита русского, и о существовании арианской Церкви в Киеве

До середины X века Исповедание переводилось три раза : 1) как добавление к Номоканону XIV титулов, 2) в составе Изборника, переведенного для Симеона Болгарского и находящегося в рукописи 1073 года, 3) в полу-арианской версии. В XIV веке Исповедание переводилось еще два раза и один из этих переводов входит в состав второго болгарского перевода того же самого Изборника, который был переведен для Симеона. Этот последний перевод издается в приложении к статье.
Полу-арианская версия цитируется в Повести временных лет под 988 годом и оттуда в более поздних летописях. Только в XVIII веке осознали, что эта версия еретическая. Теория А. Г. Кузьмина о мнимом существовании арианской Церкви на территории Нижней Австрии от V до XII века, к которой якобы принадлежал св. Мефодий после смерти Кирилла, и которая имела своих приверженцев в Киеве в Х- XI веках, грубо нарушает все принципы научного исследования, мысль же А. Ф. Замалеева о том, что богословие Илариона близко к арианству, свидетельствует лишь о его полном непонимании Библии и незнакомстве с христианским учением о спасении.


RES 63/2

Tworzenie rzeczywistości w Pornografii i Kosmosie Witolda Gombrowicza

Kosmos i Pornografia, to dwie powieści Gombrowicza, w których ze szczególną ostrością zaznacza się problem « tworzenia rzeczywistości ». Widoczne są tu ślady myśli nietzscheańskiej włączającej w krąg doświadczenia ludzkiego to, co niewyrażalne, szalone. Czyż powieścio- pisarz nie jest tym, który organizuje elementy z natury swej rozproszone ? Tej metafizycznej hipotezie zawdzięczmy oba tytuły mówiące same za siebie : Kosmos, czyli rozumienie wszechświata w całej złożoności, oraz Pornografia, czyli dążność do wyodrębniania poszczególnych elementów całości (wysiłek zmierzający do rozłożenia wszechświata na poszczególne części). Istotą obu tych tekstów jest zatem proces « skupiania » i « rozpadania » opierający się wszelkiej spekulacji psychologicznej. Kosmografia funkcjonuje w pełni tylko jako pornografia, to znaczy jako graficzny obraz erotycznego pożądania w anarchicznym wymiarze. Ciąg przedstawionych zdarzeń nie odpowiada żadnemu z ogólnie przyjętych kodów postępowania. « Lulusiowanie » w Pornografii jest równie dziwaczne jak « bergowanie » w Kosmosie. W obu przypadkach mamy do czynienia z tym samym mechanizmem pozwalającym z elementów nieożywionych, nieznaczących, wytworzyć system, który narzucony zostaje czytelnikowi jako jedyna możliwa rzeczywistość.
A jednak « tworzenie rzeczywistości » w Kosmosie i Pornografii nie jest, wbrew temu co możnaby sądzić, procesem porządkowania świata. Metafizyczna przygoda z formą, która stanowi centralne zagadnienie tych powieści, korzeniami swymi tkwi w chaosie.

VODOFF Vladimir

RES 63/1

Кто были бояре введенные ?

Словосочетание бояре введенные засвидетельствовано в Московском великом княжестве начиная с княжения Василия П (1425-1462 гг.), в московских уделах немного позже. Попытка установить его точное значение наталкивается на источниковедческую трудность : бояре введенные встречаются лишь в двух разновидностях грамот, каждый раз в строго определенном контексте, в договорных грамотах при определении служебных, военных, обязанностей некоторых категорий княжеских слуг, в жалованных-несудимых при упоминании тех случаев, когда предъявлен иск самому адресату грамоты или его « приказщику » ; дело тогда рассматривается самим князем или его боярином введенным. Единственный метод — сопоставление с другими категориями княжеских слуг, упомянутых либо вместе с боярами введенными, либо в той же ситуации, что и они. Таковыми являются, в первом случае, бояре путные, во втором, начиная с конца XV — начала XVI века, дворецкий. Из этого вытекает, что бояре введенные связаны с княжеским дворцом, т.е. с управлением княжеского домена, что естественно включало и судебные функции. При том бояре введенные могли нести свои обязанности, либо при князе, например в Москве, либо в отдельных местных дворцах. На этом примере показана трудность изучения древнерусской терминологии и критикуется дедуктивный метод, где значение термина извлекается из дословного его анализа без сопоставления имеющихся источников.


W wirze błędnego koła : łektura dzieł Sławomira Mrożka

W oparciu o współczesne badania pragmatyki lingwistycznej poddano analizie zabiegi stylistyczne użyte po raz pierwszy przez Sławomira Mrożka w jego utworach satyrycznych. To właśnie w satyrze Mrozek odkrył granice prawdziwości ludzkiej mowy oraz zgłębił szczególną rolę języka, jego siłę przekonywania. Stał się on w ten sposób mistrzem przeróżnych gier językowych, mając zarazem gorzką świadomość faktu, że język — to najdoskonalsze narzędzie człowieka — nosi w sobie od samego początku skazę błędnego koła. Walcząc z kłamstwem, autor zrozumiał, że człowiek nie dysponuje środkami zapewniającymi mu dostęp do absolutnej prawdy. Co gorsza, dążenie do posiadania takiej prawdy, w historycznym rozwoju myśli filozoficznej, doprowadzało nieraz do okrutnych zbrodni. Człowiekowi pozostaje więc zaledwie trzeźwe spojrzenie na własny los, ciągła krytyka własnych myśli i poczynań oraz uczciwość bez żadnej nagrody. Toteż w toku rozwoju twórczości Mrożka problemy społeczne i polityczne stają się tylko szczgólnym przypadkiem pośród wielu innych bardziej zasadniczych trudności, z którymi trzeba się borykać po to, by nadać sens własnemu życiu. Problematyka ta najwyraźniej zarysowuje się w sztukach Ambasador i Alfa, które — zbudowane na pozór wokół tematów politycznych — stawiają przede wszystkim pytania natury moralnej i metafizycznej. Jeden z teoretyków pragmatyki językowej określił ironię jako « ostatnie schronienie dla wolności indywidualnej w sferze mowy » (A. Berrendonner, 1981). Jako szermierz wolności indywidualnej, S. Mrozek jest przede wszystkim mistrzem ironii. Posługuje się przy tym niebywałą rozmaitością motywów i stylów, często nieuchwytną dła krytyki.